دین مانی سرشار از آموزه های عرفانی است که ریشه در اندیشه های گنوسی، ایرانی و یونان باستان داشته و با باورهای مسیحی و بودایی پربارتر شده است. بی شک یکی از عوامل رشد و پیشرفت سریع این دین ویژگی های عرفانی آن است. عرفان مانوی در بطن آموزه ها و مفاهیم دینی مانویت نهفته، و کمتر به شکل مجزا به آن توجه شده است. این عرفان با تاکید بسیار، راه نجات روح انسان از اسارت عالم ماده را در کسب معرفت می داند. وصول به این معرفت، از طریق خودشناسی و کشف و شهود قلبی است. اهمیت تزکیه نفس و زهد و ریاضت از پررنگ ترین بخش های این عرفان است. با مروری در متون به جامانده از مانویان، عناصر بسیاری یافت می شود که دارای اشتراکات بسیار با شاخصه های مکاتب عرفانی است. این مولفه ها را می توان جداگانه دسته بندی کرد تا به جهان شناسی، معرفت شناسی و خداشناسی مستقلی برای این دین عرفانی دست یافت.

کیش گنوسی یا Gnosticism در زمره مکاتب مهم دینی- عرفانی صدر مسیحیت است. در این جستار، مکاتب مهم گنوسی سده های دوم و سوم میلادی مورد تحلیل قرار می گیرد. مکاتب گنوسی عمده مبتنی بر آرا عارفان صدر مسیحیت، مانند: شمعون مغ، والنتین، مرقیون و بازیلیدس است. صبغه عرفان در ادبیات هرمسی و در کیش مندایی، صبی یا مغتسله مکمل تحلیل کیش گنوسی است. موضوع تازه ای که در این مقاله مطرح می شود، طرح عرفان مانوی است که از دل کیش گنوسی صدر مسیحیت برآمده و در سده سوم میلادی، روشنفکران دینی شرق (پیروان دیناوریه در خراسان) و نحله های دینی- عرفانی غرب (آسیای صغیر، سوریه و مصر) را سخت تحت تاثیر قرار داده است. بن مایه عرفانی مانویت، عبارت است از: هبوط روح از عالم نور به این جهان. در این مکتب، رسالت انسان، آزاد کردن پاره های روح علوی محبوس در پیکر مادی، رستگار شدن روح و پیوستن به جهان نور است.

مبانی نظری کیش مانوی اصولا عرفانی است. زهد، ریاضت، گیاه خواری، تزکیه و تهذیب نفس، نیکی، راستی، پاکی، جوان مردی، باور به جدایی مطلق نور و ظلمت و خیر و شر، و اهمیت کسب معرفت در این دین برای دست یابی به رستگاری از مباحث مهم مانویت است. مانویان معرفت به ذات خداوند را شرط اصلی رستگاری می دانستند. از این رو، باورهای این دین در حوزه معرفت شناسی در خور توجه است. از سوی دیگر، مولوی نظمی را در شیوه تفکر عرفانی اش وضع کرده که خاستگاهش همچنان محل تامل دانشمندان است. اگرچه زهد، تزکیه، تهذیب نفس، جوان مردی، و جدایی نور و ظلمت در اندیشه های مولوی با آنچه مانی و مانویان می گفتند بسیار شباهت دارد، جدایی انسان از اصل خویش، بی اعتنایی به جهان مادی، به ویژه اهمیت معرفت و دانش در خداشناسی و خودشناسی از مولفه های بسیار مهم در ساختار معرفت شناسی مانی و نیز مولانا است. جستار حاضر پس از واکاوی عناصر معرفت شناسانه دو عرفان مانوی و مولوی می کوشد پیوندهایی را بیابد که ممکن است میان مولفه های این دو نگرش باشد.

تمثیل عرفانی چون حماسه ای است روحانی که از عشق ورزی به معشوق ازلی حکایت می کند و حکایات صوفیه در قالب حکایات و تمثیل ها، بخش مهمی از ادبیات عرفانی را تشکیل می دهند. این حکایات با اهداف گوناگونی در کتب صوفیه به کار گرفته می شوند که عمده ترین آنها تعلیم و ترغیب صوفیه در سیر و سلوک است. مجموعه ای از این حکایات تمثیلی به ادبیات مانوی، به ویژه تمثیل های عرفانی این متون، بازمی گردد. با وجود اینکه هیچ متن کاملی از این گنجینه ادبی بسیار غنی، باقی نمانده است، حکایت «دو مار سنگین بار و سبک بار» یکی از حکایات تمثیلی عرفانی به جا مانده از مجموعه دست نوشته های سغدی مانوی است. از سوی دیگر ادبیات کلاسیک ایرانی، به ویژه سبک عرفانی آن با ظهور گویندگان عارفی همچون مولانا، عطار، حافظ و ده ها شاعر و عارف دیگر، رنگ جدیدتری به خود گرفت. این مقاله کوشیده است به ارتباط و مقایسه میان این تمثیل عرفانی در ادبیات مانوی و ادبیات کلاسیک ایرانی بپردازد.

مقالة حاضر به تشخیص هویت و عملکرد نیروها و شخصیت های دیوی با اصالت بابِلی و آرامی در کیش مانوی می پردازد و می کوشد آنها را در اندرکنش با اسطوره های کافرکیشی و یهودی بازشناسد. در اینجا، هم به انگاره ها و چهره های اهریمنی آتالیا، ایدرا، اَتْنَبیش، هوبابیش، وزبیش، اُهْیا، و لِوْیاتین و هم به گروه های غولان، ایرها، نِفیل ها و فرشتگان هبوط کرده پرداختیم تا نشان دهیم دیوشناسی مانوی تا چه حدّ به سنّت های آرامی و به ویژه به کتاب حنوخ و کتاب غولان یهودی وابسته است. در جستار حاضر، نه تنها کلان فرشتگان بزرگ مانوی یعنی رُفائیل و میخائیل و گبرائیل و سَرائیل را باز خواهیم شناخت، بلکه به نقش آفرینی اینان به سرداریِ پادشاه افتخار در برابر یورش غولانی خواهیم پرداخت که بر اساس داستان آفرینش مانوی به زمین گریختند. مقاله نشان می دهد بازسازی کتاب غولانِ مانی به شدت به بررسی های دیوشناسانه وابسته است.مقالة حاضر به تشخیص هویت و عملکرد نیروها و شخصیت های دیوی با اصالت بابِلی و آرامی در کیش مانوی می پردازد و می کوشد آنها را در اندرکنش با اسطوره های کافرکیشی و یهودی بازشناسد. در اینجا، هم به انگاره ها و چهره های اهریمنی آتالیا، ایدرا، اَتْنَبیش، هوبابیش، وزبیش، اُهْیا، و لِوْیاتین و هم به گروه های غولان، ایرها، نِفیل ها و فرشتگان هبوط کرده پرداختیم تا نشان دهیم دیوشناسی مانوی تا چه حدّ به سنّت های آرامی و به ویژه به کتاب حنوخ و کتاب غولان

بازتاب فرهنگی مانویت را در سده های نخستین دوره اسلامی به خوبی می توان مشاهده کرد. طرد حیات زمینی و نفی مادیات و پرداختن به امور اخروی، که جزو درونمایه های اصلی کیش مانوی است، از طریق تصوف و عرفان اسلامی تداوم یافت. غلات شیعه و زنادقه در زمره فرقه های متاثر از مانویت بوده اند. در تفاسیر عرفانی نیز از " نور ازلی" سخن رفته است که بازمانده باور مانویان به بهشت نور و هبوط نور از عالم سماوی به عالم ناسوت است. بازتاب دینی، اعتقادی و فرهنگی گنوسیان در ایران و جهان اسلام از اواخر سده سوم میلادی آغاز شد و تا نهضت اسماعیلیه ادامه داشت. فلاسفه اسلامی بعضی از اصطلاحات و مضامین ویژه مانوی را در آثار فلسفی خود به کار برده اند. دانشمندان اسماعیلی نیز در این کار نقشی اساسی داشته اند.

جهان شناسی یکی از مهم ترین مقولات مطرح در هر دین و نظام فکری است. چگونگی نگاه به جهان و تبیین آن نشان دهنده بسیاری از زوایای پنهان و آشکار هر اندیشه ای است. دین مانوی از جهان شناسی اسطوره ای و پیچیده ای برخوردار است که اغلب نشان دهنده دیدگاه عرفانی این دین به عالم است. این مقوله ترکیبی از جهان شناسی گنوسی است که در ساختاری ایرانی گنجانده شده است. از ویژگی های نظام جهان شناختی مانوی می توان به ثنویتی ازلی که در خیر و شر برقرار است، و سه دوره آفرینش اشاره کرد. بیزاری از عالم ماده و باور به اسارت روح که منشأ الاهی داشته و در ماده محبوس است، ماهیت اهریمنی عالم و تلاش برای رهایی از چرخه تولدهای مکرر، و نهایتاً بازگرداندن انوار الاهی به خاستگاه و اصل خویش از بارزترین اندیشه های عرفانی این جهان شناسی است که در دستگاه فکری ایران باستانی عرضه شده است.

بدون شک در دنیای ایران باستان، مانی یکی ازمعروفترین مبلغان مذهبی به شمارمی رود. او که داعیه پیامبری داشت برای ارائه دین خود که درواقع تلفیقی ازمهمترین ادیان آن زمان بود، بابهره گیری ازروشی نوین درتبلیغ دین جدیدش، تبدیل به یکی ازنام آورترین شخصیتهای دینی ایران باستان گردید. هوشمندی مانی وپیروانش دراستفاده آگاهانه ازهنرهای بصری وتجسمی که شاخص ترین آنها هنرنقاشی ونگارگری بود چنان اثروسیعی درانتشاراین آیین نوظهورداشت که به تدریج ازمرزهای سیاسی ایران فراتر رفت ونفوذ وتسلط آن برافکارآدمیان درشرق تا به چین ودرغرب تا اروپای شرقی کشیده شد. استفاده ابزاری و هوشمندانه مانویان دراستفاده ازهنرطراحی ونقاشی، چنان اثرعمیق وقدرتمندی درتاریخ ایران باستان برجای گذاشت که نتایج آن تا قرنها بعدوحتی درعصرحاضر، به عنوان کاربرد تبلیغی هنردرعرصه های مختلف وازجمله درتزیین کتب که ازآن به عنوان کتاب آرایی یادمی شود، به خوبی مشهوداست. تحقیق حاضربرآن است تابانگاهی به علم تبلیغات دردنیای معاصربه بررسی کاربردتبلیغی هنرنقاشی درترویج عقایدمانی بپردازد که ازجمله پیشگامان استفاده ازهنر به مثابه ابزارتبلیغاتی جهت ترویج ونشرعقایدخویش دردنیای باستان محسوب می گردد. روش تحقیق دراین پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده وبرمبنای گردآوری اطلاعات اسنادی واستفاده ازمنابع مکتوب صورت گرفته است.

پیدایش و گسترش شتابان کیش نوظهور مانوی در سده سوم میلادی با استفاده از ابزارهای متعدد و متنوع تبلیغ دینی که حاصل نبوغ پدیدآورنده اش بود، نه تنها قلمرو شاهنشاهی ساسانی بلکه بخش هایی از سرزمین های امپراتوری روم در شرق و در مجاورت مرزهای ایران شهر و قسمت هایی از آسیای میانه، چین و شبه جزیره عرب را نیز در بر گرفت. یکی از شیوه های اثرگذار تبلیغی مانی و جانشینانش بهره گرفتن از باورهای شایع و رایج توده مردم و یکسان انگاری با آنها بود. باورهای آیین زروانی در قالب آموزه های دینی زردشتی، در اغلب نواحی فلات ایران، با اقبال در بین مردم مواجه شده بود. مانی با فراست از این ظرفیت برای باورپذیرکردن آموزه های کیش خود استفاده کرد. مبانی زروان باوری را می توان مشخصا در اصل دوبنی یا ثنویت و نیز اعتقاد به سه دور زمانی در کیش مانوی جست وجو کرد. همین طور پاره ای از پایه های اخلاقی محل توجه مانویان از باورهای زروانی متاثر بوده است. از سوی دیگر، نفوذ باورهای زروانی در کیش مانوی به شکلی حتی به تقسیمات سازمان دینی آن نیز راه یافته بود، اگرچه تعابیری در برخی متون متاخر مانوی هست که به نظر می رسد پیروان این کیش بعدها از اعتقادات زروانی اسلاف خود، نظیر باور به هم ریشه بودن اصل خیر و شر (اهورمزدا و اهریمن)، توبه کرده اند.

جستار حاضر، در مقام نخستین نوشته فارسی در این زمینه، سه دست نویس نویافته چینی را معرفی و تفسیر می کند که در سال 2008، در ناحیه شیاپو، استان فوجیان در جنوب شرقی چین، کشف شده اند. یکی از این اسناد، مانوی است و دو دست نوشته دیگر غیرمانوی، اما در باب کیش مانوی و مانویان چین. این میراث مهم که بسیار قدیمی است و اصل آنها حتی به دوران سونگ و تانگ باز می گردد، جلوه هایی نو از مانویت با ویژگی های چینی را به نمایش می گذارند و نمایشگر نفوذ مانویت در بطن مذهب مردم چین و هم آمیغی با آیین های دائویی و بودایی هستند. در این مقاله برخی تحلیل های پیشین اصلاح شده است.